مهمى داشت و از اين رو برخى تصور كرده اند كه بنيانگذار اين نظريه او بوده است ( كه ديديم چنين نيست ) . در هر حال سختگيرى دولت عباسى به جايى رسيد كه مخالفان مورد شكنجه و آزار قرار گرفتند و زندآنها پر از آنان گرديد . " احمد بن حنبل " كه در دفاع از عقيدهء خويش پافشارى مىكرد ، تازيانه خورد ! ( 1 ) و در زمان حكومت " واثق " ، " احمد بن نصر خزاعى " به قتل رسيد و " يوسف بن يحيى بريطى " ، شاگرد شافعى ، مورد شكنجه قرار گرفت و در زندان مصر درگذشت . " يعقوبى " در اين باره داستان عجيبى نقل مىكند . وى مىنويسد : " امپراتور روم به واثق خليفهء عباسى نامه نوشت و به او خبر داد كه اسيران بسيار از مسلمانان در اختيار دارد ، اگر خليفه در مقابل آنها فديه ( سربها ) دهد ، او حاضر است اسيران مسلمان را آزاد كند . واثق اين پيشنهاد را پذيرفت و نمايندگانى به مرز فرستاد . نمايندگان خليفه اسيران را يك يك تحويل مىگرفتند و عقيدهء آنان را در بارهء مخلوق بودن قرآن مىپرسيدند ، و تنها كسانى را كه به اين سؤال جواب مثبت مىدادند ، مىپذيرفتند و لباس و پول در اختيارشان قرار مىدادند ! " ( 2 ) اين سختگيريها سبب نفرت مردم از معتزله گرديد ، لذا وقتى كه " متوكل عباسى " به خلافت رسيد ، جانب اهل حديث را گرفت و به " محنة القرآن " خاتمه داد . ولى اين بحث فورا از رونق نيفتاد و تا مدتها در جامعهء اسلامى مطرح بود . ( 3 ) 4 . منتصر : فرزند متوكل پس از كشته شدن پدر ، در ماه شوال سال 247 به جاى او نشست ، و قصر

--> 1 . مسعودى ، مروج الذهب ، بيروت ، دارالأندلس ، ج 3 ، ص 464 . 2 . تاريخ يعقوبى ، نجف ، المكتبة الحيدرية ، 1384 ه‍ . ق ، ج 3 ، ص 215 . 3 . براى آگاهى بيشتر دربارهء بحث خلق قرآن ، علاوه بر مأخذ گذشته ، به منابع ياد شده در زير مراجعه شود : تاريخ الخلفاء ، سيوطى ، ص 306 - 312 ، ضحى الإسلام ، احمد امين ، ط 7 ، قاهره ، المكتبة المصرية ، ج 3 ، ص 155 - 207 ، بحوث في الملل والنحل ، جعفر السبحانى ، ط 2 ، قم ، لجنة ادارة الحوزة العلمية ، 1411 ه‍ . ق ، ج 2 ، ص 252 - 269 .